شناخت انواع زخم — راهنمای جامع تشخیص بالینی
به عنوان یک متخصص درمان زخم، همیشه به بیماران می‌گویم: «زخم‌ها زبان دارند؛ فقط باید بدانیم چگونه با آن‌ها صحبت کنیم.» شناخت علت دقیق ایجاد زخم (دیابت، فشار، عروق و…)، اولین و حیاتی‌ترین قدم برای انتخاب پانسمان و روش درمان قطعی است.
زخم خود را بر اساس علت ایجاد آن بشناسید
در علم مدیریت زخم، ما زخم‌ها را نه بر اساس اندازه، بلکه بر اساس ریشه و علت ایجاد آن‌ها دسته‌بندی می‌کنیم. در ادامه، ۶ دسته اصلی زخم‌هایی که به طور روزمره در کلینیک با آن‌ها مواجه هستیم را برای شما شرح داده‌ایم:
زخم بستر (فشاری)
این زخم‌ها به دلیل بی‌تحرکی و وارد شدن فشار مداوم بر روی برجستگی‌های استخوانی (مثل لگن یا پاشنه) ایجاد می‌شوند. بافت به دلیل نرسیدن خون می‌میرد. نیازمند تغییر پوزیشن و پانسمانهای کاهنده فشار است.
مطالعه پروتکل درمان زخم بستر ←زخم پای دیابتی
ناشی از ترکیب آسیب عصبی (نوروپاتی) و اختلال گردش خون در بیماران دیابتی. به دلیل بی‌حسی پا، بیمار متوجه آسیب نمی‌شود. این زخم‌ها پتانسیل بالایی برای عفونت و متاسفانه قطع عضو دارند.
راهنمای جامع مدیریت زخم دیابتی ←زخم شریانی (نقص خونرسانی)
وقتی سرخرگ‌ها مسدود شوند، اکسیژن به بافت نمی‌رسد. این زخم‌ها بسیار دردناک، دارای مرزهای مشخص (پانچ شده) و خشک هستند و معمولاً در نوک انگشتان پا دیده می‌شوند.
بررسی بالینی زخم شریانی ←زخم وریدی (تجمع خون)
برعکس زخم شریانی، در اینجا خون در پا جمع می‌شود (به دلیل نارسایی دریچه‌های سیاهرگی مثل واریس). این زخم‌ها پرترشح، دارای حاشیه نامنظم و معمولاً در ناحیه ساق پا هستند.
تفاوت و درمان زخم‌های وریدی ←زخم جراحی (باز شده)
گاهی پس از عمل جراحی، بخیه‌ها به دلیل عفونت، کشش یا ضعف سیستم ایمنی باز می‌شوند (دهیسنس). این زخم‌ها برای ترمیم ثانویه نیازمند پاکسازی و ایجاد محیط مرطوب استریل هستند.
مراقبت تخصصی از زخم جراحی ←زخم سوختگی
آسیب‌های ناشی از حرارت، مواد شیمیایی یا برق‌گرفتگی. این زخم‌ها بسته به درجه سوختگی (سطحی تا عمیق) نیازمند دبریدمان بافت مرده و پانسمانهای پیشرفته برای جلوگیری از اسکار هستند.
روش‌های نوین درمان سوختگی ←زخم چیست؟
از نظر علم پزشکی، هرگونه پارگی، بریدگی یا از هم گسیختگی در بافت پوست یا غشاهای مخاطی را زخم (Wound/Ulcer) می‌نامند. پوست بزرگ‌ترین ارگان بدن و اولین سد دفاعی ما در برابر میکروب‌هاست؛ آسیب به آن می‌تواند دروازه‌ای برای ورود عفونت باشد. شناخت نوع زخم، اولین قدم برای انتخاب روش درمان است.
فیزیولوژی پوست؛ سد دفاعی بدن
برای درک بهتر زخم‌ها، ابتدا باید لایه‌های پوست را بشناسیم. پوست از سه لایه اصلی تشکیل شده است:
- اپیدرم (Epidermis): خارجی‌ترین لایه پوست که محافظت اولیه را بر عهده دارد.
- درم (Dermis): لایه میانی که حاوی کلاژن، الاستین، رگ‌های خونی، اعصاب و غدد تعریق است.
- هیپودرم (Hypodermis): لایه زیرین که عمدتاً از بافت چربی تشکیل شده و نقش عایق حرارتی و ضربه‌گیر دارد.
درجه و شدت یک زخم بر اساس اینکه کدام‌یک از این لایه‌ها درگیر شده‌اند تعیین می‌شود.
انواع زخم از نظر زمان ترمیم: حاد و مزمن
زخم‌های حاد (Acute Wounds) روند ترمیم طبیعی دارند و معمولاً بین ۳ تا ۲۱ روز بهبود می‌یابند؛ مثل بریدگی‌های ساده، خراشیدگی‌ها، زخم‌های جراحی تمیز و سوختگی‌های سطحی.
زخم‌های مزمن (Chronic Wounds) در فاز التهابی متوقف شده‌اند و بهبودی آن‌ها بیش از ۲۱ روز و گاهی سال‌ها طول می‌کشد. تخصص اصلی الو زخم درمان همین زخم‌های مزمن است. شایع‌ترین آن‌ها:
- زخم بستر (فشاری): ناشی از بی‌تحرکی و فشار مداوم روی برجستگی‌های استخوانی.
- زخم پای دیابتی: ناشی از نوروپاتی (کاهش حس) و ایسکمی (کاهش خونرسانی).
- زخم‌های عروقی (وریدی و شریانی): به دلیل اختلال عملکرد سیاهرگ‌ها یا سرخرگ‌های پا.
- زخم‌های جراحی باز شده (Dehiscence): بخیه‌هایی که باز شده و عفونت کرده‌اند.
تفاوت علمی Ulcer و Wound
Wound (زخم با منشأ خارجی): به دلیل یک عامل فیزیکی یا خارجی ایجاد می‌شود؛ مثل بریدگی با چاقو، سوختگی با آب جوش یا زخم بستر ناشی از فشار.
Ulcer (زخم با منشأ داخلی): به دلیل یک بیماری یا اختلال داخلی ایجاد می‌شود و به سطح پوست می‌رسد؛ مثل زخم‌های عروقی یا زخم‌های دیابتی.
شناخت انواع زخم بر اساس رنگ و ترتیب رنگ در بهبود زخم
متخصصان زخم با نگاه به بستر زخم وضعیت آن را تحلیل می‌کنند. در یک زخمِ رو به بهبود، رنگ بستر معمولاً به این ترتیب تغییر می‌کند: سیاه ← زرد ← قرمز ← صورتی. یعنی بهترین وضعیت زخم، رنگ قرمز روشن (گوشت نو) و در پایان صورتی (پوست تازه) است و رنگ‌های سیاه و زرد نیاز به اقدام دارند.
| رنگ بستر زخم | وضعیت و نوع بافت | اقدام درمانی مورد نیاز |
|---|---|---|
| سیاه (Black) | بافت نکروز؛ بافت کاملاً مرده، چرمی و سفت که جریان خون در آن متوقف شده است. | بالاترین سطح خطر. نیاز فوری به دبریدمان (برداشتن بافت مرده) برای جلوگیری از گسترش عفونت. |
| زرد (Yellow) | بافت اسلاف (Slough) یا عفونی؛ بافت مرده و لزج که در صورت عفونت بوی بد دارد. | دبریدمان و شستشوی بافت زرد و کنترل عفونت. |
| قرمز (Red) | بافت گرانوله (گوشت نو)؛ شفاف، پرخون و سالم و نشانه ترمیم فعال. | جلوگیری از عفونت، حفظ رطوبت با پانسمان نوین و عدم دستکاری. |
| صورتی (Pink) | بافت اپیتلیال؛ لایه رویی پوست در حال شکل‌گیری است و زخم در مراحل پایانی بهبودی است. | فقط محافظت و حفظ رطوبت تا بسته شدن کامل زخم. |
اگر زخم شما بیش از سه هفته سیاه یا زرد مانده است، ارزیابی تخصصی لازم است. می‌توانید عکس زخم را در واتساپ بفرستید تا بررسی شود.
چک‌لیست ارزیابی زخم برای پرستاران و مراقبان
- محل زخم: زخم پاشنه معمولاً دیابتی یا فشاری است؛ زخم روی ساق پا معمولاً عروقی است.
- میزان درد: زخم‌های نوروپاتیک دیابتی معمولاً بدون درد هستند، اما زخم‌های شریانی به شدت دردناک‌اند.
- لبه‌های زخم: لبه‌های منظم، نامنظم، برگشته به داخل یا ضخیم‌شده (کالوس) هر کدام نشان‌دهنده نوع خاصی از زخم هستند.
- پوست اطراف زخم: قرمزی و التهاب (احتمال عفونت) یا پوست شکننده و براق (ایسکمی).
- ترشحات (اگزودا): حجم کم یا زیاد؛ رنگ شفاف، خونی، زرد یا سبز.
برای ارزیابی خطر زخم بستر در بیماران بستری، از معیار برادن (Braden Scale) استفاده می‌شود.
چه عواملی روند ترمیم زخم را کند می‌کنند؟
- عوامل موضعی: فشار مداوم روی زخم، عفونت کنترل‌نشده، خشکی یا خیسی بیش از حد بستر زخم.
- عوامل سیستمیک: دیابت کنترل‌نشده، سوءتغذیه و کمبود پروتئین، سیگار، چاقی، کهولت سن و مصرف داروهایی مانند کورتون یا شیمی‌درمانی.
توضیح کامل‌تر را در مقاله چرا زخم دیر خوب می‌شود؟ بخوانید.
نمی‌دانید زخم شما از چه نوعی است؟ تشخیص را به ما بسپارید
استفاده از پمادها و روش‌های خانگی بدون شناخت نوع زخم، می‌تواند وضعیت بافت را وخیم‌تر کند. همین حالا تصویری از زخم خود ارسال کنید تا تیم تخصصی الو زخم، مسیر درمان را برای شما مشخص کنند.
تهران، خیابان ملاصدرا، نبش شیراز شمالی، جنب بانک کشاورزی، پلاک ۳۶
سلب مسئولیت بالینی: این صفحه صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین معاینه فیزیکی و تشخیص پزشک یا متخصص زخم نیست. برای تشخیص و تدوین برنامه درمانی دقیق، وضعیت زخم باید توسط تیم تخصصی الو زخم به‌صورت حضوری ارزیابی شود. در شرایط اورژانسی (خونریزی جهنده، تب و لرز شدید، گسترش سریع سیاهی در بافت) فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
